Bu çalışmada, İngiltere’nin coğrafi konumlar üzerindeki stratejik hedefleri doğrultusunda oluşturduğu yapay sınırlar, iki somut örnek üzerinden incelenecektir. 19. yüzyılın son çeyreğinde ortaya çıkan Durand Hattı ve 20. yüzyılın ilk çeyreğinde belirlenen Brüksel Hattı. Durand Hattı, 1893 yılında Afgan Emiri Abdurrahman Han ile Britanya Hindistanı Dışişleri Sekreteri Mortimer Durand arasında imzalanan Durand Antlaşması ile belirlenmiştir. Bu antlaşma ile belirlenen sınır, Afganistan ve Britanya Hindistanı arasındaki sınırı belirlemektedir. Ancak bu hat, sınır bölgede yaşayan Peştun aşiretlerini ikiye bölerek etnik bütünlüğü parçalamıştır. Sınırın çizildiği bu yıllarda İngiltere’nin temel amacı, Hindistan’daki sömürge yönetimini kuzeybatıdan gelebilecek Rus tehditlerine karşı güvence altına almak ve Rusya’nın Orta Asya’daki ilerleyişine karşı bir tampon bölge oluşturmaktır. Bu bağlamda Durand Hattı yalnızca bir sınır değil, aynı zamanda İngiltere’nin sömürge ve güvenlik politikalarının gereği gerçekleştirilmiş bir hedeftir. Brüksel Hattı ise I. Dünya Savaşından sonra Osmanlı Devleti’nin yönetimi altında bulunan Musul’un, 1918’de İngiltere’nin stratejik önemini fark etmesiyle sağlayacağı çıkarlar ve ekonomik üstünlük sebebiyle Mondros Ateşkes antlaşmasına aykırı bir şekilde bölgeyi işgal etmesiyle ortaya çıkmış bir sorundur. İngilizlerin politik çıkarları doğrultusunda ortaya çıkarttığı bu suni sorun, 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması ile de çözümlenemeyince, 1924’te Musul Meselesi olarak Milletler Cemiyeti’ne taşınmıştır. Cemiyetin oluşturduğu komisyon incelemeler sonucunda 1926’da Ankara Antlaşması ile Musul’u İngiliz mandası altındaki Irak'a bırakmış ve Türkiye-Irak sınırını belirlemiştir. İngiltere, Irak’ın manda yönetimini sürdürmek ve özellikle Musul’daki petrol kaynaklarına hâkim olmak için Milletler Cemiyeti’nin belirlediği komisyona stratejik müdahalelerde bulunmuştur. Böylece Brüksel Hattı, uluslararası bir karar mekanizması üzerinden meşrulaştırılarak belirlenmiştir. Bu iki sınır hattı, farklı coğrafya ve dönemlerde ortaya çıkmış olmakla beraber İngiliz dış politikasının müdahaleleri sonucunda belirlenmiştir. Bu nedenle makalede İngilizlerin jeopolitik çıkarları doğrultusunda belirlediği hedefler, bu hedeflere ulaşabilmek için izlediği dış politikalar ve bu iki sınırın hangi benzer hedefler üzerinden çizildiği incelenecektir.
This study examines the artificial borders drawn by Britain in line with its strategic objectives over geographical regions, through two concrete examples: the Durand Line, which emerged in the last quarter of the 19th century, and the Brussels Line, determined in the first quarter of the 20th century. The Durand Line was established in 1893 through the Durand Agreement signed between Amir Abdur Rahman Khan of Afghanistan and Mortimer Durand, the Foreign Secretary of British India. This agreement defined the boundary between Afghanistan and British India. However, the line divided the Pashtun tribes living in the border region into two, thereby disrupting their ethnic unity. During the period in which this boundary was drawn, Britain’s primary objective was to secure its colonial rule in India against potential Russian threats from the northwest and to create a buffer zone against Russia’s expansion in Central Asia. In this context, the Durand Line was not merely a boundary, but also a strategic outcome shaped by Britain’s colonial and security policies. The Brussels Line, on the other hand, emerged as a problem after World War I, when Britain, recognizing the strategic importance of Mosul -then under the control of the Ottoman Empire- occupied the region in 1918 in violation of the Armistice of Mudros, driven by the economic advantages and political interests it would secure. This artificial issue, created in line with British political interests, could not be resolved by the Treaty of Lausanne in 1923 and was subsequently brought before the League of Nations in 1924 as the Mosul Question. Following the investigations of a commission established by the League, the Ankara Agreement of 1926 granted Mosul to Iraq under British mandate and determined the Turkey-Iraq border. Britain strategically intervened in the League’s commission to maintain its mandate over Iraq and, in particular, to secure control over the oil resources in Mosul. Thus, the Brussels Line was legitimized through an international decision-making mechanism. Although these two boundary lines emerged in different geographies and periods, they were both shaped by interventions stemming from British foreign policy. Therefore, this article analyzes Britain’s geopolitical objectives, the foreign policies it pursued to achieve these aims, and the common strategic motivations underlying the drawing of these two borders.
Diplomacy, Policy, Britain, Durand Line, Brussels Line.
